Si t’ia shpjegosh çrregullimet e SHËNDETIT MENDOR dikujt që nuk i përjeton?

Shëndeti mendor është një pjesë thelbësore e mirëqenies sonë, por jo gjithmonë është i lehtë për t’u kuptuar, veçanërisht nga ata që nuk kanë përjetuar vetë vështirësi psikologjike. Shpesh, ajo që një person përjeton brenda vetes nuk mund të dallohet nga jashtë. Një buzëqeshje mund të fshehë trishtimin, një ditë e zakonshme mund të shoqërohet me ankth të vazhdueshëm, ndërsa një veprim që duket i thjeshtë për dikë mund të kërkojë përpjekje të jashtëzakonshme për një tjetër.

Të kuptosh çrregullimet e shëndetit mendor nuk do të thotë domosdoshmërisht të kesh kaluar të njëjtat përvoja. Do të thotë të jesh i gatshëm të dëgjosh, të informohesh dhe të mos i gjykosh vështirësitë e një personi vetëm nga ajo që sheh.

Në Studio Psikologjike vëmendja ndaj përvojës individuale është një element i rëndësishëm për të kuptuar më mirë vështirësitë emocionale dhe psikologjike. Le të shohim si mund të shpjegohen disa prej çrregullimeve më të njohura të shëndetit mendor dhe pse mirëkuptimi është kaq i rëndësishëm.

1. Ankthi

Mendja jote përfytyron vazhdimisht se çfarë mund të shkojë keq, duke e mbajtur trupin dhe mendimet e tua në gjendje gatishmërie.

Për një person që nuk përjeton ankth të vazhdueshëm, shqetësimi mund të duket si diçka që zgjidhet lehtësisht me një mendim pozitiv ose me fjalët “mos u shqetëso kaq shumë”. Megjithatë, ankthi mund të jetë shumë më kompleks sesa një shqetësim i zakonshëm.

Një person që përjeton ankth mund ta gjejë veten duke parashikuar vazhdimisht skenarë negativë, duke analizuar çdo detaj dhe duke menduar se çfarë mund të shkojë keq. Edhe kur nuk ekziston një rrezik i menjëhershëm, mendja dhe trupi mund të qëndrojnë në gjendje gatishmërie.

Kjo gjendje mund të shoqërohet me tension muskulor, rrahje të shpejta të zemrës, vështirësi në përqendrim, probleme me gjumin dhe lodhje.

Për ta kuptuar më mirë ankthin, imagjino sikur alarmi i brendshëm i trupit tënd aktivizohet vazhdimisht, edhe kur situata nuk kërkon një reagim kaq të fortë. Personi nuk ka gjithmonë mundësi ta ndalojë këtë proces vetëm duke vendosur të mos shqetësohet.

Në vend që të thuash “po e tepron”, mund të pyesësh: “Çfarë po të shqetëson më shumë në këtë moment?” Kjo pyetje krijon hapësirë për komunikim pa gjykim.

2. Çrregullimi i panikut

Trupi yt reagon papritur sikur je në rrezik. Zemra të rreh shpejt, ke vështirësi në frymëmarrje dhe mund të ndihesh sikur do të vdesësh ose do të humbasësh kontrollin.

Një atak paniku mund të shfaqet papritur dhe të shkaktojë frikë shumë intensive. Zemra mund të rrahë shpejt, frymëmarrja mund të bëhet e vështirë dhe personi mund të përjetojë marramendje, djersitje, dridhje ose ndjesinë se po humbet kontrollin.

Për dikë që nuk e ka përjetuar kurrë këtë gjendje, simptomat mund të duken të pashpjegueshme. Por për personin që po përjeton një atak paniku, frika është reale dhe mund të jetë jashtëzakonisht e fortë. Ai mund të mendojë se po pëson një problem serioz shëndetësor ose se diçka e tmerrshme po ndodh.

Një mënyrë për ta shpjeguar është të imagjinosh se sistemi i alarmit të trupit ndizet papritur dhe me intensitet të lartë, pa një rrezik të dukshëm.

Gjatë një episodi të tillë, ndihmon të qëndrosh i qetë, të flasësh me një ton të butë dhe të mos e minimizosh frikën e personit. Nëse simptomat janë të reja, të rënda ose të pazakonta, është e rëndësishme të merret edhe vlerësimi i nevojshëm mjekësor.

3. Depresioni

Gjithçka mund të të duket e rëndë dhe pa kuptim.
Mund të humbasësh energjinë, motivimin, interesin dhe kënaqësinë për gjërat që zakonisht të pëlqejnë.

Depresioni nuk është thjesht trishtim dhe as një gjendje që largohet gjithmonë duke menduar pozitivisht. Ai mund të ndikojë në mënyrën se si një person mendon, ndihet, vepron dhe e përjeton jetën e përditshme.

Një person me depresion mund të ketë pak energji, të humbasë interesin për aktivitetet që dikur i pëlqenin dhe të ketë vështirësi në përmbushjen e detyrave të zakonshme. Edhe ngritja nga shtrati, përgatitja e një vakti ose komunikimi me të tjerët mund të kërkojnë përpjekje të konsiderueshme.

Depresioni mund të shoqërohet gjithashtu me ndjenja pavlefshmërie, faj, pashpresë, ndryshime në gjumë dhe oreks, si dhe vështirësi në përqendrim.

Për ta kuptuar këtë përvojë, imagjino sikur aktivitetet që dikur të jepnin kënaqësi nuk të sjellin më të njëjtën ndjesi dhe çdo detyrë duket sikur kërkon dyfishin e energjisë.

Shprehje si “duhet të dalësh më shumë” ose “ke gjithçka për të qenë i lumtur” mund ta bëjnë personin të ndihet edhe më i keqkuptuar. Mbështetja fillon duke e pranuar vështirësinë e tij dhe duke e inkurajuar, pa presion, të kërkojë ndihmë profesionale.

4. Ngrënia e tepruar

Ha sasi të mëdha ushqimi, shpesh pa ndier uri, si një mënyrë për të përballuar emocione të vështira.

Çrregullimi i ngrënies së tepruar, i njohur si binge-eating disorder, karakterizohet nga episode të përsëritura gjatë të cilave personi konsumon sasi të mëdha ushqimi dhe përjeton ndjesinë e humbjes së kontrollit mbi të ngrënit.

Këto episode nuk lidhen domosdoshmërisht me urinë fizike. Në disa raste, ngrënia mund të shërbejë si një mënyrë për të përballuar stresin, trishtimin, vetminë ose emocione të tjera të vështira. Pas episodit, personi mund të ndiejë faj, turp ose shqetësim.

Është e rëndësishme të kuptohet se kjo vështirësi nuk duhet reduktuar në mungesë vullneti ose disipline. Marrëdhënia me ushqimin ndikohet nga faktorë emocionalë, psikologjikë, biologjikë dhe mjedisorë.

Komentet për peshën, kritikat dhe turpërimi mund ta përkeqësojnë vuajtjen. Një qasje mbështetëse përqendrohet te përjetimet e personit dhe te nevoja për të kuptuar çfarë e nxit këtë sjellje, pa e fajësuar.

5. Çrregullimi i stresit post-traumatik (PTSD)

Edhe pasi ngjarja traumatike ka përfunduar, tinguj, aroma ose situata të caktuara mund ta bëjnë trupin tënd të reagojë sikur po e përjeton sërish.

Një ngjarje traumatike mund të përfundojë, por ndikimi i saj psikologjik mund të vazhdojë. Te personat që zhvillojnë çrregullimin e stresit post-traumatik, kujtime të padëshiruara, makthe ose reagime intensive emocionale mund të aktivizohen nga tinguj, aroma, vende apo situata që kujtojnë traumën.

Personi mund të ndihet sikur rreziku po ndodh përsëri, edhe kur ndodhet në një mjedis të sigurt. Mund të përpiqet të shmangë situata të caktuara, të qëndrojë vazhdimisht në gatishmëri ose të ketë vështirësi me gjumin dhe përqendrimin.

Përfytyro sikur një tingull i zakonshëm për ty shkakton te dikush tjetër një reagim të fortë frike, sepse lidhet me një përvojë të dhimbshme të së kaluarës.

Nuk është e nevojshme që personi ta tregojë historinë e tij për të merituar mirëkuptim. Respektimi i kufijve, shmangia e pyetjeve imponuese dhe krijimi i një ndjenje sigurie janë hapa të rëndësishëm në mbështetjen e tij.

6. Çrregullimi obsesiv-kompulsiv (OCD)

Çrregullimi obsesiv-kompulsiv përfshin praninë e obsesioneve, të cilat janë mendime, imazhe ose impulse të padëshiruara dhe përsëritëse, si dhe të kompulsioneve, që janë veprime të përsëritura ose rituale mendore që personi ndien nevojën t’i kryejë.

Për shembull, dikush mund të përjetojë frikë të vazhdueshme se mos ka lënë një pajisje ndezur dhe të kontrollojë vazhdimisht nëse e ka fikur. Kontrolli mund të ulë ankthin për pak kohë, por shqetësimi mund të rikthehet dhe ta shtyjë personin ta përsërisë veprimin.

Nga jashtë, këto sjellje mund të duken të panevojshme. Megjithatë, personi mund të përjetojë ankth të konsiderueshëm dhe ta ketë të vështirë t’i ndërpresë ritualet, edhe kur e kupton se ato po i marrin shumë kohë.

OCD nuk është thjesht dëshirë për pastërti ose rregull. Është një çrregullim që mund të ndikojë ndjeshëm në jetën e përditshme dhe që mund të trajtohet me ndihmën e duhur profesionale.

7. Çrregullimi i deficitit të vëmendjes dhe hiperaktivitetit (ADHD)

ADHD është një çrregullim neurozhvillimor që mund të shfaqet me vështirësi në vëmendje, impulsivitet dhe/ose hiperaktivitet. Ai mund të ndikojë në organizimin e detyrave, menaxhimin e kohës, ndjekjen e udhëzimeve dhe përfundimin e aktiviteteve.

Një person mund të dëshirojë sinqerisht të përqendrohet, por ta ketë të vështirë të ruajë vëmendjen, të filtrojë shpërqendrimet ose të organizojë hapat e një detyre. Në raste të tjera, mund të veprojë impulsivisht ose të përjetojë shqetësim të brendshëm.

Kjo nuk do të thotë se personi është dembel, i pakujdesshëm ose pa motivim. Vështirësitë e tij mund të lidhen me mënyrën se si funksionojnë proceset e vëmendjes dhe të funksioneve ekzekutive.

Udhëzimet e qarta, ndarja e detyrave në hapa më të vegjël dhe një mjedis më pak shpërqendrues mund të ndihmojnë. Megjithatë, vlerësimi profesional është i rëndësishëm për të përcaktuar nëse simptomat përputhen me ADHD apo shpjegohen nga faktorë të tjerë.

8. Çrregullimi bipolar

Çrregullimi bipolar karakterizohet nga episode të ndryshimeve të theksuara të humorit, energjisë dhe aktivitetit. Këto mund të përfshijnë episode depresive dhe episode manie ose hipomanie, në varësi të formës dhe ecurisë së çrregullimit.

Gjatë një episodi maniak, personi mund të ketë energji jashtëzakonisht të lartë, të flejë shumë pak pa u ndier i lodhur, të flasë më shpejt, të ketë mendime të përshpejtuara ose të marrë vendime impulsive. Në periudha të tjera, mund të përjetojë depresion, me energji të ulët, trishtim dhe humbje të interesit.

Këto ndryshime nuk janë thjesht luhatje të zakonshme të humorit. Ato mund të ndikojnë në marrëdhëniet personale, punën, vendimmarrjen dhe funksionimin e përditshëm.

Çrregullimi bipolar kërkon vlerësim të kujdesshëm dhe, sipas rastit, bashkëpunim me profesionistë të ndryshëm të shëndetit mendor. Etiketimet dhe supozimet nuk ndihmojnë; ajo që ka rëndësi është të kuptohet përvoja e personit dhe të sigurohet mbështetja e përshtatshme.

Pse është e rëndësishme të dëgjojmë pa gjykuar?

Çrregullimet e shëndetit mendor nuk përjetohen njësoj nga të gjithë. Dy persona me të njëjtën diagnozë mund të kenë simptoma, nevoja dhe mënyra të ndryshme përballimi. Për këtë arsye, nuk mjafton të dimë emrin e një çrregullimi për të kuptuar plotësisht atë që po përjeton një person.

Disa nga mënyrat më të dobishme për të treguar mirëkuptim janë:

• Dëgjo pa ndërprerë. Jepi personit mundësinë të shprehë atë që ndien, pa u nxituar të japësh zgjidhje.
• Mos e minimizo përjetimin e tij. Shprehje si “nuk është asgjë” ose “të gjithë kalojnë kështu” mund ta bëjnë të ndihet i pavlerësuar.
• Mos bëj krahasime. Përvojat psikologjike janë individuale dhe nuk mund të maten vetëm përmes asaj që ka kaluar dikush tjetër.
• Pyet se çfarë mbështetjeje i nevojitet. Ndonjëherë personi ka nevojë të dëgjohet, ndërsa herë të tjera mund të kërkojë ndihmë konkrete.
• Inkurajo kërkimin e ndihmës profesionale. Kur vështirësitë vazhdojnë ose ndikojnë në jetën e përditshme, konsultimi me një profesionist të shëndetit mendor mund të jetë një hap i rëndësishëm.

Kur duhet të kërkosh ndihmë nga një psikolog klinik?

Nëse përjeton ankth të vazhdueshëm, trishtim të thellë, vështirësi në përqendrim, mendime përsëritëse ose sjellje që ndikojnë në marrëdhëniet dhe funksionimin tënd të përditshëm, mund të jetë e dobishme të konsultohesh me një psikolog klinik.

Diagnoza nuk vendoset vetëm nga prania e një simptome. Psikologut klinik i nevojitet kohë për të kuptuar historinë personale, natyrën dhe kohëzgjatjen e simptomave, ndikimin e tyre në jetën e përditshme dhe faktorët e tjerë që mund të jenë të rëndësishëm. Në varësi të rastit, vlerësimi mund të kërkojë disa takime.

Informacioni i përgjithshëm për çrregullimet e shëndetit mendor është i dobishëm për edukimin dhe ndërgjegjësimin, por nuk zëvendëson vlerësimin profesional dhe nuk duhet të përdoret për vetëdiagnostikim.

Në Studio Psikologjike e Doktoreshë Sonila Hoxha, në Tiranë, mund të kërkosh mbështetje për të kuptuar më mirë vështirësitë që po përjeton dhe për të eksploruar mundësitë e përshtatshme të psikoterapisë individuale.

Të kërkosh ndihmë nuk do të thotë se je i dobët. Përkundrazi, është një mënyrë për t’i kushtuar vëmendje mirëqenies tënde dhe për të kuptuar më mirë veten.

Mirëkuptimi fillon aty ku mbaron gjykimi

Ajo që nga jashtë duket e thjeshtë, nga brenda mund të përjetohet krejt ndryshe. Një person që duket i qetë mund të përjetojë ankth të fortë. Dikush që shmang aktivitetet mund të jetë duke luftuar me depresionin. Një sjellje që duket e pakuptimtë mund të jetë e lidhur me një vështirësi psikologjike që nuk shihet.

Nuk kemi nevojë të përjetojmë të njëjtën gjë për të treguar mirëkuptim. Mjafton të dëgjojmë pa paragjykime, të respektojmë përvojën e tjetrit dhe të mos e reduktojmë një person në simptomat apo diagnozën e tij.

Shëndeti mendor meriton të trajtohet me të njëjtin seriozitet, kujdes dhe respekt si shëndeti fizik. Dhe hapi i parë drejt një shoqërie më të ndërgjegjshme është të kuptojmë se pas çdo përvoje ekziston një person që meriton të dëgjohet.

Psikoterapi individuale dhe mbështetje psikologjike për një kuptim më të thellë të vetes dhe të mirëqenies emocionale.