KUR NJË DIAGNOZË BËHET NJË ETIKETË

Pse duhet të tregojmë kujdes me mënyrën si flasim për shëndetin mendor?

Në komunikimin e përditshëm, shpesh përdorim terma psikologjikë për të përshkruar emocionet, sjelljet apo marrëdhëniet tona. Shprehje si “Jam bipolar”, “Është narcisist” apo “Sot jam në depresion” janë bërë pjesë e fjalorit të përditshëm. Megjithatë, ajo që mund të duket si një mënyrë e thjeshtë për të përshkruar një gjendje emocionale ose një sjellje, nuk përfaqëson domosdoshmërisht një diagnozë psikologjike.

Fjalët që përdorim për të përshkruar veten dhe të tjerët kanë rëndësi. Ato ndikojnë në mënyrën se si e kuptojmë shëndetin mendor, si ndërtojmë marrëdhëniet ndërpersonale dhe si i trajtojmë personat që përjetojnë vështirësi psikologjike.

Në Studio Psikologjike e Doktoreshë Sonila Hoxha në Tiranë, rëndësia e ndërgjegjësimit për shëndetin mendor lidhet edhe me mënyrën se si flasim për përvojat tona emocionale, pa i reduktuar ato në etiketa apo përkufizime të nxituara.

Çfarë ndodh kur një diagnozë kthehet në etiketë?

Një diagnozë psikologjike ose psikiatrike nuk është thjesht një fjalë që përshkruan një sjellje të caktuar. Ajo përfaqëson një përfundim profesional që mbështetet në kritere klinike, vlerësim të kujdesshëm dhe shqyrtim të historisë së personit.

Kur përdorim diagnoza si etiketa në komunikimin e përditshëm, rrezikojmë të krijojmë keqkuptime dhe të përforcojmë paragjykimet ndaj personave që jetojnë me çrregullime të shëndetit mendor.

Për shembull, të përjetosh ndryshime të humorit nuk do të thotë automatikisht se ke çrregullim bipolar. Të ndihesh i trishtuar për disa ditë nuk do të thotë domosdoshmërisht se po përjeton depresion. Po kështu, një person që shfaq sjellje egoiste, kontrolluese apo fyese nuk mund të konsiderohet automatikisht se ka çrregullim narcisist të personalitetit.

Dallimi mes një sjelljeje të vërejtur dhe një diagnoze klinike është thelbësor. Një sjellje mund të na shqetësojë, të na lëndojë ose të ndikojë negativisht në marrëdhëniet tona, por kjo nuk na jep kompetencën për të diagnostikuar personin që e shfaq atë.

1. “Jam bipolar”: A mjaftojnë ndryshimet e humorit për një diagnozë?

Çrregullimi bipolar është një çrregullim i shëndetit mendor që karakterizohet nga episode të veçanta të ndryshimeve të humorit, energjisë dhe nivelit të aktivitetit. Këto episode mund të përfshijnë periudha manie ose hipomanie dhe episode depresive, në varësi të formës së çrregullimit.

Megjithatë, ndryshimet e zakonshme të humorit, të cilat mund të ndodhin si përgjigje ndaj stresit, konflikteve, lodhjes apo ngjarjeve të jetës, nuk janë të mjaftueshme për të përcaktuar praninë e çrregullimit bipolar.

Një person mund të ndihet shumë mirë në mëngjes dhe më i shqetësuar në mbrëmje, pa pasur domosdoshmërisht një çrregullim të humorit.

Për këtë arsye, është e rëndësishme të mos përdorim termin “bipolar” për të përshkruar çdo person që shfaq ndryshime emocionale. Një vlerësim profesional merr në konsideratë kohëzgjatjen, intensitetin, shpeshtësinë dhe ndikimin e simptomave në funksionimin e përditshëm.

2. “Është narcisist”: Kur një sjellje bëhet një diagnozë e nxituar

Termi “narcisist” përdoret shpesh për të përshkruar persona që tregojnë egoizëm, mungesë konsiderate, nevojë për vëmendje apo prirje për të nënçmuar të tjerët.

Megjithatë, është e rëndësishme të kuptojmë se jo çdo sjellje egoiste apo fyese përbën çrregullim narcisist të personalitetit.

Ky çrregullim përfshin një model të qëndrueshëm të funksionimit të personalitetit, i cili vlerësohet nëpërmjet kritereve specifike klinike. Një sjellje e vetme, një konflikt apo një marrëdhënie problematike nuk mjafton për të arritur në këtë përfundim.

Për shembull, në vend që të themi:

“Është narcisist sepse më nënçmon gjithmonë.”

Mund të shprehemi:

“Kur shpreh një mendim ndryshe, më nënçmon përpara të tjerëve dhe kjo më bën të ndihem i pavlerësuar.”

Në këtë mënyrë, ne nuk vendosim një diagnozë, por përshkruajmë një sjellje konkrete dhe ndikimin emocional që ajo ka tek ne.

Ky ndryshim në komunikim na ndihmon të identifikojmë më qartë problemin dhe të vendosim kufij më të shëndetshëm në marrëdhëniet tona.

3. “Sot jam në depresion”: A është trishtimi gjithmonë depresion?

Trishtimi është një emocion njerëzor dhe një reagim i natyrshëm ndaj humbjes, zhgënjimit, vështirësive apo ndryshimeve të rëndësishme në jetë.

Të gjithë mund të përjetojmë ditë kur ndihemi të lodhur emocionalisht, pa motivim ose të mërzitur. Këto përjetime nuk duhet të interpretohen automatikisht si shenja të depresionit.

Depresioni është një gjendje klinike që mund të shoqërohet me humor të ulët të vazhdueshëm, humbje të interesit ose kënaqësisë, ndryshime në gjumë dhe oreks, vështirësi në përqendrim, ndjenja faji apo pavlefshmërie dhe simptoma të tjera që ndikojnë në jetën e përditshme.

Një diagnozë e tillë kërkon vlerësim profesional, duke marrë parasysh simptomat, kohëzgjatjen e tyre, intensitetin dhe ndikimin në funksionimin e personit.

Prandaj, është më e saktë të themi “Sot ndihem i trishtuar”, “Nuk kam energji” apo “Po kaloj një periudhë emocionalisht të vështirë”, në vend që çdo gjendje trishtimi ta emërtojmë depresion.

Kjo nuk do të thotë të minimizojmë vuajtjen emocionale, por të gjejmë fjalët e duhura për ta shprehur atë.

Pse etiketimi psikologjik mund të jetë i dëmshëm?

Kur një diagnozë kthehet në etiketë, pasojat mund të jenë më të mëdha sesa mendojmë.

Së pari, etiketimi mund të ushqejë paragjykime dhe stereotipe. Personat që jetojnë me çrregullime të shëndetit mendor mund të përballen me gjykime, përjashtim social apo keqkuptime, në vend që të marrin mirëkuptimin dhe mbështetjen që u nevojitet.

Së dyti, etiketimi mund të pengojë komunikimin e shëndetshëm. Kur e përkufizojmë dikë përmes një diagnoze të supozuar, largohemi nga sjellja konkrete që na shqetëson dhe nga mënyra se si ajo ndikon në përjetimin tonë emocional.

Së treti, etiketat mund të ndikojnë edhe në mënyrën se si e perceptojmë veten. Përkufizimet e përsëritura mund të krijojnë ndjenjën se një person reduktohet në një karakteristikë apo vështirësi të vetme, duke lënë në hije kompleksitetin e identitetit të tij.

Një person është gjithmonë më shumë sesa një diagnozë.

Si të flasim për shëndetin mendor pa vendosur etiketa?

Një hap i rëndësishëm drejt komunikimit më të shëndetshëm është të përqendrohemi te përjetimet, emocionet dhe sjelljet konkrete, në vend që të përdorim diagnoza për të përkufizuar veten apo të tjerët.

Disa shembuj praktikë:

• Në vend të “Jam bipolar”, mund të themi: “Po përjetoj ndryshime të forta të humorit dhe dua të kuptoj më mirë çfarë po ndodh me mua.”
• Në vend të “Është narcisist”, mund të themi: “Sjellja e tij më bën të ndihem i nënvlerësuar dhe i parespektuar.”
• Në vend të “Jam në depresion”, mund të themi: “Kohët e fundit ndihem i trishtuar, pa energji dhe kam humbur interesin për gjërat që më pëlqenin.”

Këto formulime nuk e zvogëlojnë rëndësinë e përjetimeve emocionale. Përkundrazi, i bëjnë ato më të kuptueshme dhe krijojnë mundësi për një komunikim më të qartë.

Gjithashtu, na ndihmojnë të dallojmë kur një vështirësi emocionale kërkon vëmendje të mëtejshme dhe kur është e nevojshme të kërkojmë ndihmë profesionale.

Roli i psikologut klinik dhe psikoterapisë në kuptimin e vetes

Psikoterapia është një proces profesional që ndihmon personin të kuptojë më mirë emocionet, mendimet, sjelljet dhe modelet e marrëdhënieve të tij.

Gjatë konsultave psikologjike, pacienti ka mundësinë të flasë për vështirësitë që përjeton, të eksplorojë faktorët që ndikojnë në mirëqenien e tij emocionale dhe të zhvillojë strategji më funksionale për përballimin e situatave të ndryshme.

Vlerësimi profesional ndihmon gjithashtu në dallimin mes reagimeve të zakonshme emocionale dhe simptomave që mund të lidhen me një çrregullim të shëndetit mendor.

Nuk është e nevojshme të kesh një diagnozë për të kërkuar ndihmë psikologjike. Mund të kërkosh konsultë edhe kur përjeton vështirësi në marrëdhënie, stres, pasiguri, konflikte familjare, probleme në komunikim apo kur thjesht dëshiron të kuptosh më mirë veten.

Në Studio Psikologjike e Doktoreshë Sonila Hoxha, në Tiranë, ofrohen shërbime të psikoterapisë individuale, terapisë në çift dhe terapisë familjare. Konsultat psikologjike zhvillohen si fizikisht, ashtu edhe online, duke krijuar mundësi për të kërkuar mbështetje profesionale në përputhje me nevojat dhe mundësitë e pacientit.

Fjalët kanë rëndësi, Përtej diagnozave, ekziston përvoja njerëzore

Të jemi të kujdesshëm me terminologjinë psikologjike nuk do të thotë të shmangim diskutimin për shëndetin mendor. Përkundrazi, do të thotë ta trajtojmë atë me më shumë përgjegjësi, respekt dhe ndërgjegjësim.

Nuk kemi nevojë të diagnostikojmë dikë për të pranuar se sjellja e tij na lëndon. Nuk kemi nevojë t’i vendosim vetes një diagnozë për të pranuar se po kalojmë një periudhë të vështirë. Dhe nuk duhet të kemi frikë të kërkojmë ndihmë profesionale kur emocionet dhe vështirësitë fillojnë të ndikojnë në jetën tonë.

Diagnozat kanë vlerë klinike dhe duhet të vendosen vetëm pas një vlerësimi profesional të kujdesshëm.

Le të zgjedhim fjalë që përshkruajnë atë që përjetojmë, pa e reduktuar veten apo të tjerët në etiketa.

Nëse ndien se ke nevojë të kuptosh më mirë emocionet, sjelljet apo marrëdhëniet e tua, kërko konsultën tënde psikologjike.

Studio Psikologjike e Doktoreshë Sonila Hoxha – Tiranë.

Psikoterapi individuale | Terapi çifti | Terapi familjare

Konsultat ofrohen live dhe online.