Varësia e sjelljes: Kur pavetëdija merr kontrollin mbi jetën tonë
Kur flasim për varësinë, mendja e shumicës së njerëzve shkon menjëherë te substancat si alkooli, droga apo medikamentet. Megjithatë, në praktikën klinike të përditshme vërehet gjithnjë e më shpesh një formë tjetër varësie, më e heshtur, por po aq e dëmshme: varësia e sjelljes.
Këto varësi nuk përfshijnë substanca të jashtme, por sjellje që përsëriten në mënyrë kompulsive dhe që, me kalimin e kohës, fillojnë të dominojnë jetën e individit, shpesh pa vetëdije të plotë. Ato janë të pranishme në jetën moderne dhe shpesh normalizohen, derisa pasojat e tyre bëhen të pamohueshme.
Çfarë është varësia e sjelljes?
Varësia e sjelljes përkufizohet si një model i vazhdueshëm sjelljeje që individi e ndien të vështirë ta kontrollojë, pavarësisht pasojave negative emocionale, sociale, familjare apo profesionale. Ndryshe nga një zakon i thjeshtë, varësia e sjelljes shoqërohet me humbje kontrolli dhe përdoret si një mekanizëm për të shmangur ose lehtësuar gjendje të brendshme të pakëndshme, si ankthi, stresi, boshllëku emocional apo ndjenja e dështimit.
Në këtë pikë, sjellja nuk është më një zgjedhje e vetëdijshme, por një reagim automatik i pavetëdijes.
Format më të zakonshme të varësisë së sjelljes
Në praktikën klinike identifikohen disa forma të shpeshta të varësive të sjelljes, të cilat ndikojnë drejtpërdrejt në cilësinë e jetës së pacientit:
- Shpërqendrimet dixhitale, si kontrollimi i vazhdueshëm i telefonit, rrjeteve sociale apo njoftimeve, edhe në situata që kërkojnë përqendrim ose prani emocionale.
- Lojërat e tepërta, përfshirë videolojërat online, që çojnë në izolim social dhe neglizhencë të përgjegjësive.
- Obsesioni me punën, ku arritjet profesionale vendosen mbi shëndetin mendor, marrëdhëniet dhe mirëqenien personale.
- Vendimet e rrezikshme financiare dhe blerjet kompulsive, të cilat shpesh shërbejnë si mënyrë për të rregulluar gjendjen emocionale.
- Ushqimi emocional, ku ushqimi përdoret për të mbuluar emocione të parehatuara dhe jo për nevoja fiziologjike.
- Lojërat e fatit, të cilat aktivizojnë mekanizma të fortë shpërblimi në tru dhe krijojnë cikle të përsëritura humbjeje dhe shprese të rreme.
Këto sjellje janë shpesh të pranueshme shoqërisht, gjë që e bën edhe më të vështirë identifikimin e tyre si problem.
Zakoni apo varësi? Dallimi thelbësor
Një nga keqkuptimet më të shpeshta është barazimi i kohës së shpenzuar në një aktivitet me varësinë. Në realitet, dallimi midis një zakoni dhe një varësie qëndron në nivelin e kontrollit dhe ndikimin në funksionimin e përditshëm.
Një sjellje konsiderohet varësi kur:
- Vazhdon edhe pse individi ka tentuar ta ndalojë.
- Konsumon kohë dhe energji në dëm të prioriteteve të rëndësishme.
- Shërben si mënyrë shpëtimi nga emocionet e vështira.
- Shoqërohet me racionalizim dhe minimizim të pasojave negative.
Në këtë fazë, pavetëdija ka marrë drejtimin e sjelljes.
Roli i stilit modern të jetesës
Shoqëria moderne është e ndërtuar në mënyrë që të stimulojë vazhdimisht sistemin e shpërblimit të trurit. Teknologjia, ritmi i shpejtë i jetës, presioni për performancë dhe mungesa e hapësirës për reflektim të brendshëm krijojnë terren ideal për zhvillimin e varësive të sjelljes.
Me kalimin e kohës, këto modele të përsëritura riformësojnë qarqet nervore të trurit, duke e bërë sjelljen gjithnjë e më automatike dhe gjithnjë e më të vështirë për t’u ndalur pa ndihmë profesionale.
Ndikimi në individ dhe familje
Kur varësia e sjelljes del jashtë kontrollit, pasojat nuk prekin vetëm individin, por edhe familjen dhe mjedisin social. Shfaqen konflikte në marrëdhënie, rënie e performancës profesionale, izolim emocional, ndjenja faji dhe turpi, si dhe rritje e ankthit dhe simptomave depresive.
Mosfunksionimi në role të rëndësishme jetësore është një sinjal i qartë se sjellja ka kaluar kufirin e një zakoni të padëmshëm.
Kur dhe pse duhet kërkuar ndihmë profesionale?
Në momentin që një sjellje fillon të kontrollojë jetën tuaj dhe jo anasjelltas, është thelbësore të kërkohet ndihmë nga profesionistët e shëndetit mendor. Psikoterapia ndihmon pacientin të:
- Njohë ndikimin real të varësisë së sjelljes.
- Zbulojë faktorët e thellë psikologjikë që e mbajnë gjallë atë.
- Zhvillojë strategji të shëndetshme për rregullimin emocional.
- Rimarrë kontrollin mbi zgjedhjet dhe jetën e tij.
Në Studio Psikologjike e Doktoreshë Sonila Hoxha, trajtimi i varësive të sjelljes bazohet në një qasje profesionale, të personalizuar dhe të ndjeshme ndaj historisë unike të çdo pacienti.
Rimarrja e kontrollit është e mundur. Drejtoju Psikologut
Varësia e sjelljes nuk është një dështim personal, por një sinjal se diçka brenda nesh ka nevojë për vëmendje dhe mirëkuptim. Me mbështetjen e duhur psikologjike, është e mundur të ndërpriten ciklet kompulsive dhe të ndërtohet një marrëdhënie më e shëndetshme me veten, emocionet dhe jetën e përditshme.
Seanca live & online
Teams: studio.psikologjie
WhatsApp & Viber
