6 mendime automatike që ushqejnë ANKTHIN dhe si t’i dallosh
Ankthi nuk shkaktohet gjithmonë vetëm nga situatat që përjetojmë, por edhe nga mënyra se si mendja jonë i interpreton ato. Një ngjarje e zakonshme, një bisedë e papërfunduar, një përgjigje e vonuar apo një gabim i vogël mund të shkaktojnë shqetësim të madh emocional, nëse shoqërohen me mendime negative, interpretime të ekzagjeruara ose pritshmëri jorealiste.
Shpesh, këto mendime shfaqen automatikisht, pa qenë plotësisht të vetëdijshëm për to. Ato ndikojnë në mënyrën se si e perceptojmë veten, të tjerët dhe situatat që na rrethojnë. Kur përsëriten dhe bëhen të ngurta, mund të kontribuojnë në zhvillimin dhe mirëmbajtjen e ankthit, duke ndikuar në mirëqenien emocionale dhe cilësinë e jetës.
Në psikologji, këto modele njihen si mendime automatike negative. Ato janë interpretime të shpejta që mendja krijon në përgjigje të një situate të caktuar. Problemi nuk qëndron te fakti që kemi mendime negative, pasi kjo është pjesë normale e përvojës njerëzore, por te prirja për t’i konsideruar ato si të vërteta absolute, pa i shqyrtuar apo vënë në diskutim.
Njohja e këtyre modeleve është një hap i rëndësishëm për të kuptuar më mirë ankthin dhe për të zhvilluar një marrëdhënie më të shëndetshme me mendimet tona.
Më poshtë po shqyrtojmë gjashtë modele të zakonshme të të menduarit që mund të ushqejnë ankthin dhe mënyrat se si mund t’i identifikosh në përditshmëri.
1. Mendimi i ngurtë me “duhet”
Kur pritshmëritë kthehen në presion
Mendimi i ngurtë me “duhet” shfaqet kur i vendosim vetes rregulla strikte dhe pritshmëri shumë të larta, të cilat shpesh nuk marrin parasysh kufizimet, nevojat dhe mundësitë tona reale.
Shprehje si “duhet”, “do të duhej”, “nuk duhet të gaboj” apo “është e domosdoshme” bëhen pjesë e dialogut tonë të brendshëm.
Për shembull, një pacient mund të mendojë:
“Duhet të jem gjithmonë në dispozicion për të tjerët. Nuk mund të zhgënjej askënd.”
Në pamje të parë, kjo mund të duket si përgjegjshmëri apo dëshirë për të qenë një person i mirë. Megjithatë, kur kjo pritshmëri bëhet e vazhdueshme, mund të krijojë ndjenjë faji, frikë nga refuzimi dhe ankth për të mos përmbushur pritshmëritë e të tjerëve.
Si ta dallosh?
Vëzhgo mënyrën se si i flet vetes. A përdor shpesh shprehje që nuk të lejojnë të gabosh, të pushosh apo të vendosësh kufij? A ndihesh fajtor kur nuk arrin të plotësosh çdo pritshmëri?
Një mënyrë më e shëndetshme e të menduarit është të zëvendësosh detyrimin absolut me fleksibilitetin: “Do të përpiqem të jem i pranishëm për njerëzit e rëndësishëm, por kam të drejtë të kujdesem edhe për veten.”
2. Leximi i mendjes
Kur supozojmë se dimë çfarë mendojnë të tjerët
Leximi i mendjes është prirja për të nxjerrë përfundime rreth mendimeve, ndjenjave dhe qëndrimeve të njerëzve të tjerë, pa pasur prova konkrete.
Ky model është veçanërisht i zakonshëm te personat që përjetojnë ankth social, pasiguri ose frikë nga gjykimi dhe refuzimi.
Për shembull:
“Nuk më përshëndeti sot. Me siguri është i mërzitur me mua.”
Në këtë rast, një sjellje e thjeshtë interpretohet menjëherë si shenjë e një qëndrimi negativ. Mund të mos marrim parasysh se personi tjetër mund të jetë i lodhur, i shpërqendruar ose duke menduar për një problem personal.
Kur ky model përsëritet, mund të krijojë tension në marrëdhëniet ndërpersonale, të ushqejë pasigurinë dhe të na bëjë të shmangim situatat sociale.
Si ta dallosh?
Kur mendon se dikush ka një mendim negativ për ty, ndalo dhe pyet veten:
-
A kam prova konkrete për këtë që po mendoj?
-
A po interpretoj sjelljen e tjetrit pa e ditur arsyen e vërtetë?
-
A mund të ketë një shpjegim tjetër për këtë situatë?
Të kuptosh se nuk mund të dish gjithmonë çfarë mendojnë të tjerët është një hap i rëndësishëm drejt uljes së ankthit.
3. Katastrofizimi
Kur mendja parashikon gjithmonë skenarin më të keq
Katastrofizimi është një nga modelet e të menduarit që mund të intensifikojë ndjeshëm përjetimin e ankthit. Ai shfaqet kur një situatë e pasigurt interpretohet si një kërcënim i madh dhe mendja kalon menjëherë te rezultati më negativ i mundshëm.
Për shembull:
“Nuk më ka kthyer ende përgjigje. Me siguri ka ndodhur diçka e rëndë.”
Ose:
“Kam një takim të rëndësishëm nesër. Nëse nuk shkon mirë, gjithçka do të shkatërrohet.”
Në këto raste, mendja nuk përqendrohet te faktet që ekzistojnë në momentin aktual, por te skenarët hipotetikë që mund të mos ndodhin kurrë.
Katastrofizimi mund të shoqërohet me shqetësim të vazhdueshëm, vështirësi në përqendrim, tension fizik dhe, në disa raste, episode të forta ankthi apo atak paniku.
Si ta dallosh?
Kushtoju vëmendje momenteve kur mendimi yt kalon menjëherë te përfundimi më i keq. Pyete veten:
-
Cila është gjëja më e keqe që po imagjinoj?
-
Sa e mundshme është realisht të ndodhë?
-
Çfarë rezultatesh të tjera mund të ketë?
-
Si do ta vlerësoja këtë situatë nëse do të isha më i qetë?
Qëllimi nuk është të mendosh gjithmonë pozitivisht, por të zhvillosh një vlerësim më realist të situatave.
4. Personalizimi dhe nënvlerësimi i burimeve personale
Personalizimi ndodh kur marrim mbi vete përgjegjësi të tepruar për ngjarje dhe situata që nuk varen plotësisht nga ne.
Ky model shpesh shoqërohet me prirjen për të minimizuar aftësitë, arritjet dhe cilësitë personale, duke u përqendruar kryesisht te gabimet dhe mangësitë.
Për shembull:
“Projekti nuk shkoi mirë. Është i gjithë faji im. Nuk jam mjaftueshëm i aftë.”
Edhe kur rezultati ndikohet nga shumë faktorë, personi mund të marrë të gjithë përgjegjësinë mbi vete. Në të njëjtën kohë, kur arrin diçka pozitive, mund ta konsiderojë suksesin si rastësi dhe jo si rezultat të aftësive të veta.
Ky model mund të ndikojë në vetëvlerësim, të rrisë ndjenjën e fajit dhe të krijojë frikë të vazhdueshme nga dështimi.
Si ta dallosh?
Vëzhgo nëse e fajëson veten edhe për situata që nuk varen tërësisht nga ti. Gjithashtu, kushto vëmendje mënyrës se si i vlerëson sukseset e tua.
Pyete veten: “A po marr përgjegjësi përtej asaj që më takon? A po i njoh aftësitë dhe përpjekjet e mia?”
Të pranosh përgjegjësinë personale është e rëndësishme, por kjo nuk do të thotë të fajësosh veten për gjithçka.
5. Përgjithësimi i tepruar
Kur një gabim bëhet një bindje për veten
Përgjithësimi i tepruar shfaqet kur nxjerrim një përfundim të përgjithshëm nga një përvojë e vetme negative dhe e përdorim atë për të interpretuar situata të tjera.
Për shembull:
“Gabova në një prezantim. Jam i paaftë.”
Ose:
“Një marrëdhënie nuk funksionoi. Asnjëherë nuk do të kem një marrëdhënie të shëndetshme.”
Në vend që një përvojë të shihet si një ngjarje e veçantë, ajo shndërrohet në një rregull të përgjithshëm për të ardhmen ose për vlerën personale.
Ky model mund të krijojë ndjenjë pafuqie, të ulë besimin te vetja dhe të na bëjë të shmangim mundësi të reja nga frika se mos përsërisim të njëjtin rezultat.
Si ta dallosh?
Kushtoju vëmendje fjalëve absolute si:
-
Gjithmonë.
-
Kurrë.
-
Të gjithë.
-
Askush.
-
Asgjë nuk më shkon mirë.
Këto shprehje mund të tregojnë se po përgjithëson një përvojë të vetme.
Kujtoji vetes se një gabim nuk përcakton aftësitë e tua dhe një përvojë negative nuk parashikon domosdoshmërisht të ardhmen.
6. Mendimi bardhë e zi
Kur gjithçka shihet si sukses ose dështim
Një tjetër model i rëndësishëm i të menduarit që mund të ushqejë ankthin është mendimi bardhë e zi, i njohur edhe si të menduarit dikotomik.
Ai karakterizohet nga vlerësimi i situatave, njerëzve dhe vetes përmes dy ekstremeve, pa marrë parasysh nuancat dhe mundësitë e ndërmjetme.
Për shembull:
“Nëse nuk e bëj këtë punë në mënyrë perfekte, atëherë jam një dështim.”
Ose:
“Nëse dikush nuk pajtohet me mua, do të thotë se nuk më vlerëson.”
Ky model mund të krijojë presion të vazhdueshëm për të qenë perfekt, frikë nga gabimet dhe vështirësi në pranimin e papërsosmërive personale.
Si ta dallosh?
Vëzhgo nëse i vlerëson rezultatet vetëm si të suksesshme ose të dështuara, pa pranuar mundësinë që diçka të jetë pjesërisht e mirë, të ketë nevojë për përmirësim ose të jetë thjesht një përvojë mësimore.
Përpiqu të zëvendësosh mendimin “Duhet të jetë perfekte” me “Mund të bëj më të mirën time, edhe nëse rezultati nuk është perfekt”.
Pranimi i nuancave të realitetit ndihmon në zhvillimin e fleksibilitetit psikologjik dhe në uljen e presionit të brendshëm.
Si ndihmon psikoterapia në menaxhimin e mendimeve automatike dhe ankthit?
Të identifikosh mendimet automatike është një hap i rëndësishëm, por jo gjithmonë i mjaftueshëm për të ndryshuar modelet e të menduarit që janë krijuar dhe përforcuar me kalimin e kohës.
Në shumë raste, këto mendime lidhen me përvoja të mëparshme, bindje të thella për veten, marrëdhëniet ndërpersonale dhe mënyrën se si personi ka mësuar të përballet me situata të vështira.
Psikoterapia ofron një hapësirë profesionale dhe të sigurt për të kuptuar këto procese dhe për të zhvilluar strategji më të shëndetshme të përballimit.
Gjatë procesit psikoterapeutik, pacienti mund të punojë për:
-
Identifikimin e mendimeve automatike
Të kuptojë cilat mendime shfaqen në situata që shkaktojnë ankth dhe cilat janë modelet që përsëriten.
-
Kuptimin e lidhjes mes mendimeve, emocioneve dhe sjelljes
Të dallojë se si interpretimet e një situate ndikojnë në reagimet emocionale dhe veprimet e tij.
-
Vënien në diskutim të mendimeve negative
Të mësojë të shqyrtojë provat, të identifikojë shtrembërimet njohëse dhe të ndërtojë interpretime më realiste.
-
Zhvillimin e fleksibilitetit psikologjik
Të mos i konsiderojë mendimet si të vërteta absolute dhe të krijojë një marrëdhënie më të shëndetshme me përjetimet e veta.
-
Menaxhimin e ankthit
Të përvetësojë strategji për përballimin e situatave që shkaktojnë shqetësim emocional.
Një nga qasjet që përdoret në këtë drejtim është terapia njohëse-sjellore (CBT), e cila fokusohet te marrëdhënia ndërmjet mendimeve, emocioneve dhe sjelljeve.
Është e rëndësishme të kuptojmë se qëllimi i psikoterapisë nuk është të eliminojë çdo mendim negativ, por të ndihmojë personin të mos kontrollohet prej tyre dhe të zhvillojë mënyra më funksionale të përballimit.
Kur duhet t’i drejtohesh një psikologu klinik?
Nëse ankthi po ndikon në marrëdhëniet personale, jetën profesionale, gjumin, përqendrimin apo aktivitetet e përditshme, kërkimi i ndihmës profesionale është një hap i rëndësishëm.
Gjithashtu, nëse përjeton shqetësim të vazhdueshëm, pasiguri, lodhje mendore, simptoma të forta ankthi ose episode të atakut të panikut, një vlerësim nga psikologu klinik mund të ndihmojë në kuptimin e vështirësive dhe përcaktimin e mbështetjes së përshtatshme.
Mos harro: ankthi nuk ushqehet vetëm nga ajo që ndodh, por edhe nga mënyra se si e interpretojmë atë që ndodh.
Ndonjëherë, hapi i parë drejt ndryshimit është të ndalosh për një moment dhe të pyesësh veten:
“A është kjo që po mendoj një e vërtetë, apo është thjesht një interpretim që po i bëj situatës?”
Nuk ke pse ta përballosh gjithçka vetëm. Kërkimi i ndihmës psikologjike është një formë kujdesi ndaj vetes dhe shëndetit tënd mendor.
Studio Psikologjike e Doktoreshë Sonila Hoxha
Në Studio Psikologjike e Doktoreshë Sonila Hoxha, në Tiranë, ofrohet mbështetje psikologjike për individët, çiftet, familjet, adoleshentët dhe prindërit, duke marrë në konsideratë nevojat dhe vështirësitë specifike të secilit pacient.
Shërbimet e studios përfshijnë:
-
Psikoterapi individuale.
-
Terapi çifti.
-
Terapi familjare.
-
Psikoterapi për adoleshentët.
-
Konsultime dhe mbështetje për prindërimin.
Konsultat ofrohen si live në studio në Tiranë, ashtu edhe online, duke mundësuar akses më të lehtë në shërbimet psikologjike.
Nëse ankthi, depresioni apo ataket e panikut po ndikojnë në jetën tënde të përditshme, mos e neglizho mirëqenien tënde emocionale.
Kërko konsultën tënde psikologjike!

