2 GJËRAT QË ANKESAT I BËJNË TRURIT TUAJ SIPAS NEUROSHKENCËS
Çfarë thotë neuroshkenca për negativitetin dhe stresin?
Ankimi është një pjesë e zakonshme e komunikimit njerëzor. Të gjithë mund të kalojmë periudha kur ndihemi të lodhur, të zhgënjyer, të pakënaqur apo të mbingarkuar dhe kemi nevojë të shprehim atë që po përjetojmë. Në vetvete, shprehja e emocioneve dhe vështirësive nuk është diçka negative. Përkundrazi, të flasësh për atë që të shqetëson mund të jetë një hap i rëndësishëm drejt kuptimit të emocioneve dhe gjetjes së zgjidhjeve.
Problemi mund të shfaqet kur ankimi kthehet në një zakon të vazhdueshëm dhe bëhet mënyra kryesore përmes së cilës një person interpreton jetën dhe situatat përreth tij. Kur mendja fokusohet vazhdimisht te ajo që nuk shkon, te problemet, pengesat dhe skenarët negativë, truri mund të fillojë ta përforcojë këtë mënyrë të të menduarit.
Neuroshkenca dhe psikologjia na ndihmojnë të kuptojmë se përvojat, mendimet dhe sjelljet e përsëritura ndikojnë në mënyrën se si funksionon truri. Dy nga proceset më të rëndësishme që lidhen me ankesat e vazhdueshme kanë të bëjnë me krijimin e modeleve të të menduarit negativ dhe aktivizimin e sistemit të stresit.
1. Ankimi i vazhdueshëm mund ta mësojë trurin të fokusohet më shumë te negativiteti
Një nga konceptet më të njohura në neuropsikologji lidhet me punën e Donald Hebb, i cili formuloi një parim që zakonisht përmblidhet me shprehjen: “Neuronet që aktivizohen së bashku, lidhen së bashku.”
Ky parim lidhet me neuroplasticitetin, pra aftësinë e trurit për të ndryshuar dhe krijuar lidhje të reja në bazë të përvojave dhe përsëritjes. Sa më shumë që një mendim, emocion apo sjellje përsëritet, aq më shumë mund të përforcohet rruga neurologjike që lidhet me të.
Nëse një person përqendrohet vazhdimisht te gjërat negative, ankohet në mënyrë të përsëritur dhe kërkon gjithmonë atë që nuk funksionon, truri mund të fillojë ta bëjë këtë proces më automatik. Kjo nuk do të thotë se ankimi “dëmton” trurin në mënyrë të drejtpërdrejtë, por se zakonet e përsëritura të të menduarit mund të ndikojnë në mënyrën se si ne i kushtojmë vëmendje informacionit.
Me kalimin e kohës, një person mund të bëhet më i prirur të vërejë problemet përpara mundësive, rreziqet përpara zgjidhjeve dhe mangësitë përpara aspekteve pozitive të një situate.
Kjo mund të krijojë një cikël:
- Ndodh një situatë e vështirë.
- Personi fokusohet kryesisht te aspektet negative.
- Ankimi përsëritet.
- Negativiteti bëhet më i njohur dhe më automatik për mendjen.
- Në situatën tjetër, truri kërkon përsëri elemente që konfirmojnë këtë perspektivë.
Në këtë mënyrë, ankimi mund të mos jetë vetëm një reagim ndaj negativitetit, por mund të kontribuojë në ruajtjen e një modeli ku negativiteti perceptohet dhe përforcohet vazhdimisht.
Është e rëndësishme të kuptojmë se ekziston një ndryshim mes shprehjes së një shqetësimi dhe ankesës kronike. Nëse një pacient thotë: “Kjo situatë po më shqetëson dhe dua të kuptoj çfarë mund të bëj”, ai po përpiqet të identifikojë një problem dhe të kërkojë një zgjidhje.
Por nëse i njëjti problem përsëritet vazhdimisht në mendje dhe në biseda pa asnjë përpjekje për reflektim, ndryshim apo zgjidhje, ankimi mund të kthehet në një cikël ruminationi dhe negativiteti.
Pyetja e dobishme nuk është: “A duhet të ankohem apo jo?”, por: “A po më ndihmon kjo mënyrë e të menduarit të kuptoj situatën dhe të gjej një zgjidhje?”
2. Ankimi dhe mendimet negative mund të lidhen me aktivizimin e sistemit të stresit
Kur përjetojmë një situatë që e perceptojmë si kërcënuese, stresuese apo të pakontrollueshme, trupi aktivizon mekanizma biologjikë për t’u përballur me të. Një nga sistemet kryesore që përfshihet është përgjigjja ndaj stresit.
Kortizoli është një hormon që luan një rol të rëndësishëm në këtë proces. Ai nuk është në vetvete një hormon “i keq”. Organizmi ka nevojë për kortizol dhe nivelet e tij ndryshojnë natyrshëm gjatë ditës. Problemet mund të shfaqen kur sistemi i stresit aktivizohet në mënyrë të shpeshtë ose të zgjatur.
Kur një person përqendrohet vazhdimisht në situata stresuese, i rikujton ato pa pushim dhe i përjeton mendërisht sikur kërcënimi është gjithmonë i pranishëm, trupi mund të qëndrojë më gjatë në një gjendje të aktivizimit fiziologjik.
Ky aktivizim lidhet me mekanizmat e njohur si përgjigjja “lufto ose ik”, e cila përgatit organizmin për të reaguar ndaj një rreziku. Në një periudhë të shkurtër, kjo përgjigje mund të jetë e dobishme. Por stresi kronik mund të ndikojë negativisht në mirëqenien fizike dhe psikologjike.
Një person që jeton në një gjendje të vazhdueshme tensioni mund të përjetojë:
- lodhje të vazhdueshme;
- irritim dhe nervozizëm;
- vështirësi në gjumë;
- probleme me përqendrimin;
- ndjenjë mbingarkese;
- ndryshime në oreks;
- rritje të ankthit.
Stresi kronik lidhet gjithashtu me faktorë që mund të ndikojnë në shëndetin kardiovaskular dhe metabolik. Megjithatë, është e rëndësishme të mos e reduktojmë këtë çështje në idenë se “çdo ankesë shkakton sëmundje”. Shëndeti fizik dhe mendor ndikohet nga shumë faktorë, përfshirë gjenetikën, stilin e jetesës, gjumin, aktivitetin fizik, ushqyerjen, mjedisin dhe përvojat personale.
Ajo që mund të themi është se ekspozimi i vazhdueshëm ndaj stresit dhe mbajtja e mendjes në një gjendje të përhershme alarmi nuk i shërben mirëqenies sonë.
A mund të ndikojë negativiteti në mënyrën si funksionon truri?
Truri ka një tendencë natyrore për t’u kushtuar vëmendje informacioneve që mund të lidhen me rrezikun. Ky mekanizëm ka pasur një rol të rëndësishëm në mbijetesën e njeriut. Për këtë arsye, mendja jonë mund të jetë më e ndjeshme ndaj informacionit negativ sesa ndaj atij pozitiv.
Por kur kjo tendencë kombinohet me ankesa të vazhdueshme, rumination dhe stres kronik, një person mund të ndiejë se është i bllokuar në një perspektivë negative.
Në vend që të pyesë: “Çfarë mund të bëj në këtë situatë?”, mendja mund të përsërisë vazhdimisht: “Pse gjithmonë më ndodh mua?” ose “Asgjë nuk do të ndryshojë.”
Ky ndryshim në mënyrën e interpretimit të situatave mund të ndikojë në humor, motivim dhe aftësinë për të ndërmarrë veprime konkrete.
Pikërisht këtu hyn rëndësia e vetëdijes emocionale. Nuk është e nevojshme të mohojmë emocionet negative apo të detyrojmë veten të jemi vazhdimisht pozitivë. Toksiciteti i pozitivitetit mund të jetë po aq problematik sa fokusimi i vazhdueshëm te negativiteti.
Qëllimi është të krijojmë një marrëdhënie më të shëndetshme me mendimet dhe emocionet tona.
Si mund të ndërpritet cikli i ankesës?
Hapi i parë është të dalloni ndryshimin mes shprehjes së një problemi dhe përsëritjes së pafundme të tij.
Kur ndieni nevojën për t’u ankuar, mund t’i bëni vetes disa pyetje:
“Çfarë po më shqetëson konkretisht?”
“A mund të ndryshoj diçka në këtë situatë?”
“Nëse nuk mund ta ndryshoj situatën tani, çfarë mund të ndryshoj në mënyrën se si reagoj ndaj saj?”
“Çfarë zgjidhjeje të vogël mund të provoj?”
Një strategji e dobishme është ta transformoni ankesën në një kërkesë ose në një veprim. Për shembull, në vend që të përsërisni vazhdimisht se jeni të mbingarkuar, mund të identifikoni detyrat që po ju lodhin dhe të vendosni prioritete.
Në vend që të qëndroni vetëm te mendimi “Nuk po ndihem mirë”, mund të pyesni veten: “Çfarë po ndiej? Çfarë e ka shkaktuar këtë ndjenjë? Çfarë më nevojitet në këtë moment?”
Kjo nuk do të thotë se çdo problem ka një zgjidhje të menjëhershme. Ka situata në jetë që kërkojnë kohë, mbështetje dhe përpunim emocional. Por ndryshimi nga ankesa pasive drejt reflektimit aktiv mund të ndihmojë një person të rifitojë ndjenjën e kontrollit.
Psikoterapia ndihmon për të kuptuar modelet e mendimit
Ndonjëherë, ankimi i vazhdueshëm nuk është thjesht një zakon komunikimi. Ai mund të jetë shenjë e lodhjes emocionale, stresit të zgjatur, frustrimit, ankthit apo një pakënaqësie më të thellë që nuk është përpunuar.
Në këto raste, psikoterapia mund të ofrojë një hapësirë të sigurt për të kuptuar se çfarë qëndron pas këtyre mendimeve dhe reagimeve.
Një psikolog mund ta ndihmojë pacientin të identifikojë modelet e përsëritura të të menduarit, shkaktarët emocionalë dhe mënyrat me të cilat reagimet automatike ndikojnë në jetën e përditshme.
Psikoterapia nuk ka si qëllim t’i thotë pacientit të “mendojë pozitivisht” gjatë gjithë kohës. Qëllimi është të zhvillohet një mënyrë më realiste, fleksibël dhe funksionale për të përballuar vështirësitë.
Të kërkosh ndihmë psikologjike nuk do të thotë se je i dobët. Do të thotë se po i kushton vëmendje mirëqenies tënde mendore dhe emocionale.
Në periudhat e vështira, të flasësh me një profesionist mund të jetë një hap konkret drejt kuptimit të vetes dhe ndërtimit të strategjive më të shëndetshme për përballimin e stresit.
Nëse ndieni se ankthi, negativiteti, lodhja emocionale ose mendimet e përsëritura po ndikojnë në cilësinë e jetës suaj, mbështetja profesionale mund t’ju ndihmojë të kuptoni më mirë atë që po përjetoni dhe të gjeni mënyra të reja për të ecur përpara.
Studio Psikologjike në Tiranë ofron një hapësirë profesionale për pacientët që dëshirojnë të kujdesen për shëndetin e tyre mendor, të kuptojnë emocionet dhe të ndërtojnë strategji më të shëndetshme për përballimin e sfidave të jetës.
Seanca live & online
Teams: studio.psikologjie
WhatsApp & Viber
