MENTALIZIMI

Në marrëdhëniet tona të përditshme, jo gjithmonë arrijmë të kuptojmë arsyet që qëndrojnë pas një reagimi emocional. Një fjalë e thënë në mënyrë të papritur, një heshtje, një kritikë apo një largim mund të shkaktojnë ndjenja të forta, duke na bërë të reagojmë përpara se të kuptojmë se çfarë po ndodh brenda nesh. Në këto momente, shpesh përqendrohemi te sjellja e dukshme, pa i kushtuar vëmendje përjetimeve emocionale, mendimeve dhe nevojave që mund të fshihen pas saj.

Në psikologji, aftësia për të kuptuar sjelljen përmes gjendjeve mendore dhe emocionale që mund ta ndikojnë atë njihet si mentalizimi. Kjo aftësi na ndihmon të kuptojmë më mirë veten, të interpretojmë me më shumë kujdes sjelljen e të tjerëve dhe të ndërtojmë marrëdhënie më të shëndetshme.

Në Studio Psikologjike e Doktoreshë Sonila Hoxha në Tiranë, rëndësia e kuptimit të emocioneve dhe e mënyrave tona të reagimit përbën një aspekt të rëndësishëm të eksplorimit psikologjik dhe të psikoterapisë individuale.

Çfarë është mentalizimi në psikologji?

Mentalizimi është aftësia për të kuptuar sjelljen tonë dhe të të tjerëve duke marrë parasysh mendimet, emocionet, bindjet, frikërat, dëshirat, nevojat dhe qëllimet që mund të qëndrojnë pas saj.

Në vend që të përqendrohemi vetëm te ajo që një person bën ose thotë, mentalizimi na nxit të shqyrtojmë se çfarë mund të jetë duke përjetuar ai person në atë moment. Njëkohësisht, na ndihmon të vërejmë reagimet tona emocionale dhe të kuptojmë se si ato ndikojnë në mënyrën se si e interpretojmë situatën.

Për shembull, nëse një person i afërt nuk përgjigjet ndaj një mesazhi, mund të mendojmë menjëherë se po na shpërfill, se nuk i interesojmë ose se ka diçka kundër nesh. Këto interpretime mund të shkaktojnë ankth, zemërim ose zhgënjim.

Megjithatë, mund të ekzistojnë edhe shpjegime të tjera. Personi mund të jetë i angazhuar, i lodhur, i shqetësuar ose duke kaluar një periudhë të vështirë. Pa pasur informacion të mjaftueshëm, nuk mund ta dimë me siguri se cila është arsyeja e vërtetë.

Mentalizimi na ndihmon të krijojmë hapësirë mes asaj që ndodh dhe kuptimit që i japim. Kjo hapësirë na lejon të mos i trajtojmë mendimet tona si fakte dhe të shqyrtojmë mundësi të ndryshme përpara se të reagojmë.

Pse reagojmë automatikisht në situata emocionale?

Kur përballemi me situata që prekin ndjeshmëritë tona, reagimet emocionale mund të shfaqen shumë shpejt. Ndonjëherë, ato lidhen me përvoja të mëparshme, frikën e refuzimit, nevojën për siguri, ndjenjën e të mosqenit të vlerësuar ose vështirësinë për të shprehur nevojat tona.

Një person që ndihet i lënduar mund të tërhiqet dhe të mbyllet në vetvete. Një person që ndihet i keqkuptuar mund të reagojë me zemërim ose të bëhet mbrojtës. Ndërsa dikush që përjeton ndjenjën e shpërfilljes mund të zgjedhë të largohet nga marrëdhënia përpara se të përballet me mundësinë e një refuzimi.

Në sipërfaqe, këto sjellje mund të duken si indiferencë, agresivitet ose mungesë interesi. Por, pas tyre mund të qëndrojnë emocione dhe nevoja që nuk janë shprehur drejtpërdrejt.

Kjo nuk do të thotë se çdo reagim ka një shpjegim të vetëm ose se duhet të supozojmë se e dimë çfarë ndien një person tjetër. Përkundrazi, mentalizimi na mëson të qëndrojmë kuriozë ndaj përvojës sonë të brendshme dhe asaj të tjetrit, pa nxituar në përfundime.

Kur fillojmë të kuptojmë se çfarë e aktivizon reagimin tonë emocional, mund të dallojmë më lehtë ndryshimin mes asaj që po ndiejmë, asaj që po mendojmë dhe asaj që po ndodh realisht.

Si ndikon mentalizimi në marrëdhëniet ndërpersonale?

Marrëdhëniet familjare, romantike, shoqërore dhe profesionale përfshijnë vazhdimisht emocione, pritshmëri dhe interpretime të ndryshme. Dy persona mund ta përjetojnë të njëjtën situatë në mënyra krejt të ndryshme, sepse secili e kupton atë përmes përvojave dhe bindjeve të veta.

Kur mungon reflektimi, një keqkuptim i vogël mund të kthehet në konflikt. Një koment mund të interpretohet si kritikë, një kërkesë si kontroll ose një moment heshtjeje si shenjë refuzimi. Nëse reagojmë vetëm mbi bazën e interpretimit tonë fillestar, mund të krijojmë distancë pikërisht në marrëdhëniet që kanë rëndësi për ne.

Mentalizimi na ndihmon të ndalemi dhe të pyesim veten:

• Çfarë po ndiej në të vërtetë në këtë moment?
• Çfarë mendimi më erdhi në mendje dhe çfarë më bëri ta interpretoj situatën në këtë mënyrë?
• A kam prova për atë që po mendoj, apo po mbështetem te një supozim?
• Çfarë mund të jetë duke përjetuar personi tjetër?
• Si mund ta shpreh atë që ndiej pa sulmuar, fajësuar ose u tërhequr menjëherë?

Këto pyetje mund të na ndihmojnë të komunikojmë më qartë, të dëgjojmë me më shumë vëmendje dhe të menaxhojmë më mirë konfliktet. Ato nuk garantojnë që çdo mosmarrëveshje do të zgjidhet, por mund të krijojnë kushte më të mira për mirëkuptim.

Të kuptosh tjetrin nuk do të thotë të justifikosh sjelljen e tij

Një nga aspektet më të rëndësishme të mentalizimit është dallimi mes të kuptuarit të një sjelljeje dhe pranimit të saj.

Mund të përpiqemi të kuptojmë se zemërimi i një personi lidhet me stresin, frikën ose pasigurinë që po përjeton. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se duhet të pranojmë fyerjet, manipulimin, mungesën e respektit ose sjelljet që na dëmtojnë.

Të kuptuarit psikologjik nuk e heq përgjegjësinë për mënyrën se si sillemi me të tjerët. Çdo person është përgjegjës për veprimet e veta, edhe kur ato ndikohen nga emocione të vështira ose përvoja të dhimbshme.

Mentalizimi na ndihmon të ruajmë njëkohësisht dy perspektiva: të përpiqemi të kuptojmë çfarë mund të qëndrojë pas sjelljes së tjetrit dhe të njohim kufijtë, nevojat dhe të drejtat tona.

Për shembull, mund të kuptojmë se një person reagon me nervozizëm për shkak të stresit që po kalon, por gjithashtu t’i shprehim qartë se komunikimi me fyerje nuk është i pranueshëm për ne. Kështu, mirëkuptimi nuk shndërrohet në vetësakrifikim, por bëhet pjesë e një marrëdhënieje më të vetëdijshme.

Si mund ta zhvillojmë aftësinë për të mentalizuar?

Mentalizimi është një aftësi që mund të kultivohet përmes reflektimit, komunikimit dhe përvojave të përditshme. Nuk kërkon që të kuptojmë gjithmonë gjithçka ose të kontrollojmë çdo emocion. Përkundrazi, na fton të pranojmë se përjetimet tona dhe ato të të tjerëve janë komplekse dhe jo gjithmonë të lehta për t’u interpretuar.

Disa hapa të dobishëm përfshijnë:

1. Ndaloni përpara se të reagoni. Kur ndieni zemërim, ankth ose zhgënjim, përpiquni të krijoni pak hapësirë përpara se të flisni ose të veproni. Edhe një pauzë e shkurtër mund t’ju ndihmojë të dalloni emocionin nga reagimi impulsiv.

2. Emërtoni emocionin që po përjetoni. Në vend që të thoni vetëm se jeni keq, përpiquni të identifikoni nëse ndiheni të lënduar, të pasigurt, të frikësuar, të zhgënjyer apo të pavlerësuar. Sa më qartë ta kuptoni përjetimin tuaj, aq më lehtë mund ta komunikoni atë.

3. Dalloni faktet nga interpretimet. Për shembull, fakti mund të jetë se dikush nuk ju është përgjigjur. Mendimi se ai person nuk ju vlerëson është një interpretim, jo domosdoshmërisht një fakt. Ky dallim ju ndihmon të mos përfundoni menjëherë në përfundime që mund të shtojnë tensionin.

4. Qëndroni të hapur ndaj perspektivave të tjera. Përpiquni të mos supozoni se e dini me siguri çfarë mendon ose ndien personi tjetër. Në vend të kësaj, mund të bëni pyetje të drejtpërdrejta dhe të dëgjoni përgjigjen pa e ndërprerë.

5. Shprehni nevojat tuaja në mënyrë të qartë. Në vend që të fajësoni, mund të shpjegoni se si e keni përjetuar një situatë dhe çfarë do t’ju ndihmonte. Për shembull: “Kur nuk marr përgjigje, ndihem i pasigurt. Do të doja të flisnim për mënyrën se si komunikojmë.”

Këto praktika nuk e eliminojnë mundësinë e keqkuptimeve, por mund të ndihmojnë në zhvillimin e vetëdijes emocionale dhe në ndërtimin e marrëdhënieve më të qëndrueshme.

Si ndikon psikoterapia individuale në zhvillimin e mentalizimit?

Ndonjëherë, është e vështirë të kuptojmë vetë modelet tona emocionale, veçanërisht kur ato përsëriten në marrëdhënie të ndryshme ose lidhen me përvoja që na kanë lënduar. Mund të vërejmë se reagojmë vazhdimisht në të njëjtën mënyrë, por të mos kuptojmë se çfarë e nxit këtë reagim dhe si mund të ndryshojmë mënyrën tonë të përballimit.

Psikoterapia individuale ofron një hapësirë profesionale ku pacienti mund të eksplorojë emocionet, mendimet, nevojat dhe modelet e sjelljes që ndikojnë në jetën e tij. Përmes bisedës dhe reflektimit të udhëhequr nga psikologu, mund të bëhet më e lehtë të identifikohen përjetimet që qëndrojnë pas reagimeve dhe të shqyrtohen mënyra alternative për t’u përballur me situatat e vështira.

Ky proces mund të ndihmojë në rritjen e vetëdijes emocionale, përmirësimin e komunikimit, kuptimin e konflikteve ndërpersonale dhe zhvillimin e aftësisë për të vendosur kufij të shëndetshëm.

Në Studio Psikologjike psikoterapia individuale mund të jetë një mundësi për të eksploruar më thellë botën tuaj të brendshme dhe mënyrën se si ajo ndikon në marrëdhëniet me të tjerët.

Të kërkosh mbështetje psikologjike nuk do të thotë se duhet të kesh të gjitha përgjigjet ose se diçka nuk shkon me ty. Mund të jetë një hap drejt kuptimit më të mirë të vetes dhe zhvillimit të mënyrave më të shëndetshme për të përballuar vështirësitë emocionale.

Të kuptojmë atë që fshihet pas reagimit

Pas një reagimi mund të qëndrojë një emocion që ende nuk e kemi kuptuar plotësisht. Ndonjëherë, ajo që shfaqet si zemërim mund të lidhet me lëndimin; ajo që duket si indiferencë mund të fshehë pasiguri; ndërsa largimi mund të jetë një përpjekje për t’u mbrojtur nga një përjetim i vështirë.

Mentalizimi na fton të mos ndalemi vetëm te sjellja e dukshme, por të kërkojmë kuptimin që mund të qëndrojë pas saj. Na ndihmon të krijojmë një urë mes emocionit dhe mendimit, mes impulsit dhe reflektimit, mes botës sonë të brendshme dhe asaj të personit tjetër.

Herën tjetër kur dikush ju lëndon ose ju zhgënjen, përpiquni të pyesni veten: “Çfarë mund të jetë duke përjetuar ky person?” Më pas, drejtojani të njëjtën pyetje vetes: “Çfarë po ndiej unë dhe çfarë më nevojitet në këtë moment?”

Nuk është e nevojshme të gjeni menjëherë përgjigjen e saktë. Ndonjëherë, vetë gatishmëria për të ndaluar, për të reflektuar dhe për të mos i marrë supozimet si fakte është një hap i rëndësishëm drejt marrëdhënieve më të vetëdijshme.

Nëse dëshironi të kuptoni më mirë emocionet tuaja, modelet e reagimit dhe vështirësitë që shfaqen në marrëdhëniet tuaja, drejtojuni një psikologu për të eksploruar mundësitë e mbështetjes psikologjike.